Page 58 - Demo

3 Vila de Medi%u00e7i,1480t%u00eb pasura dhe prodhuan disa nga veprat m%u00eb t%u00eb pavdekshme t%u00eb p%u00ebrvoj%u00ebs evropiane. Nga viti 1490 deri m%u00eb 1530, periudh%u00eb e cila konsiderohet si Rilindja e Von%u00eb, Roma u b%u00eb qendra e rip%u00ebrt%u00ebritjes artistike.Republikat e shekujve XIV dhe XV qen%u00eb t%u00eb mbizot%u00ebruara nga familje t%u00eb fuqishme. Venediku, Siena, Luka dhe Firence qen%u00eb republikat oligarkike m%u00eb t%u00eb q%u00ebndrueshme n%u00eb Gadishullin Italian, n%u00eb periudh%u00ebn e Rilindjes. Disa qytetshtete t%u00eb tjera u kthyen n%u00eb shtete despotike t%u00eb trash%u00ebgueshme (Sinjori) t%u00eb drejtuara nga nj%u00eb familje e vetme: Milanoja ra n%u00ebn kontrollin e familjes Viskonti dhe m%u00eb von%u00eb t%u00eb familjes Sforca; n%u00eb Ferrara sundoi familja Este.Idet%u00eb e Rilindjes u p%u00ebrhap%u00ebn nga Italia drejt veriut t%u00eb Evrop%u00ebs, sidomos n%u00eb Franc%u00eb dhe Gjermani. Monark%u00ebt francez%u00eb dhe gjerman%u00eb, n%u00eb periudha t%u00eb ndryshme, pushtuan Gadishullin Italian, duke u ekspozuar k%u00ebshtu kundrejt ideve dhe pik%u00ebpamjeve t%u00eb Rilindjes. N%u00eb shum%u00eb raste, monark%u00ebt e Evrop%u00ebs Veriore ftuan mjeshtra dhe studiues italian%u00eb n%u00eb oborret e tyre. N%u00eb fund t%u00eb shekullit XV, Evropa Veriore hyri n%u00eb nj%u00eb periudh%u00eb paqeje t%u00eb p%u00ebrkohshme, q%u00eb lejoi rritjen e m%u00ebtejshme t%u00eb tregtis%u00eb, l%u00ebvizjen e njer%u00ebzve dhe p%u00ebrhapjen e ideve humaniste. Gjithashtu, aristokracia evropiane huazoi ide nga Italia e Rilindjes n%u00eb k%u00ebrkim t%u00eb rrug%u00ebve p%u00ebr t'i p%u00ebrsosur edhe m%u00eb shum%u00eb oborret e tyre.Kultura e RilindjesKultura e Rilindjes i zgjeroi konceptet e qytet%u00ebrimit p%u00ebrtej kornizave teologjike. Zhvillimi m%u00eb i r%u00ebnd%u00ebsish%u00ebm ishte rizbulimi i programeve studimore t%u00eb antikitetit. Poeti toskan Fran%u00e7esko Petrarka (Francesco Petrarca, 1304-1374), nj%u00eb nga poet%u00ebt m%u00eb t%u00eb hersh%u00ebm dhe m%u00eb me ndikim, qe nd%u00ebr ata q%u00eb rizbuluan klasik%u00ebt e latinishtes antike. Pasuesit e tij gjet%u00ebn dhe kopjuan dor%u00ebshkrime t%u00eb tjera klasike, soll%u00ebn vepra t%u00eb autor%u00ebve klasik%u00eb grek%u00eb, p%u00ebrfshir%u00eb vepra t%u00eb Sofokliut nga Kostandinopoja dhe nga bibliotekat e malit Athos. Nj%u00eb zhvillim tjet%u00ebr i r%u00ebnd%u00ebsish%u00ebm %u00ebsht%u00eb p%u00ebrhapja e shtypshkrimit, fal%u00eb shpikjes s%u00eb b%u00ebr%u00eb nga gjermani Johan Gutenberg, q%u00eb lejoi p%u00ebrhapjen e shkrimeve dhe t%u00eb librave. Zhvillimi i tret%u00eb ka t%u00eb b%u00ebj%u00eb me artin dhe arkitektur%u00ebn. Nj%u00eb s%u00ebr%u00eb veprash t%u00eb shquara artistike kan%u00eb l%u00ebn%u00eb gjurm%u00ebt e tyre n%u00eb k%u00ebt%u00eb periudh%u00eb t%u00eb ve%u00e7ant%u00eb t%u00eb historis%u00eb s%u00eb njer%u00ebzimit. Arti i Rilindjes lul%u00ebzoi n%u00ebn mbrojtjen e familjeve t%u00eb pasura. Mikelanxhelo (1475-1564) g%u00ebzoi mbrojtjen e familjes Medi%u00e7i. N%u00eb k%u00ebmbim t%u00eb p%u00ebrkrahjes s%u00eb tyre, ai projektoi, nd%u00ebr t%u00eb tjera, edhe varret e familjes n%u00eb kish%u00ebn e Sh%u00ebn Lorencit n%u00eb Firence. Elementet qendrore t%u00eb arkitektur%u00ebs s%u00eb Rilindjes qen%u00eb thjesht%u00ebsia dhe eleganca. T%u00eb frym%u00ebzuar nga g%u00ebrmimet e rr%u00ebnojave t%u00eb nd%u00ebrtesave klasike dhe nga rind%u00ebrtimi i Rom%u00ebs n%u00eb fund t%u00eb shekullit XV, arkitekt%u00ebt filluan t%u00eb kopjonin stilet klasike t%u00eb nd%u00ebrtimit.Stili i Rilindjes s%u00eb Von%u00ebGjat%u00eb periudh%u00ebs s%u00eb Rilindjes s%u00eb Von%u00eb (1490-1530) prestigji i artist%u00ebve arriti kulmin e vet. Mir%u00ebpo, n%u00eb t%u00eb nj%u00ebjt%u00ebn periudh%u00eb, qytet-shtetet italiane humb%u00ebn mjaft prej gjall%u00ebris%u00eb s%u00eb tyre ekonomiko-politike dhe u ballafaquan me sulmet franceze e spanjolle. Artist%u00ebt humb%u00ebn mbrojtjen e familjeve t%u00eb pasura, por mor%u00ebn mb%u00ebshtetjen e Kish%u00ebs Katolike. Kjo qe nj%u00eb nga format q%u00eb gjeti Papati p%u00ebr P%u00ebr vite me radh%u00eb, Firence qe qendra e Rilindjes Italiane. Qyteti ishte i rrethuar me mure dhe mbizot%u00ebronte krahin%u00ebn q%u00eb p%u00ebrshkohet nga lumi Arno. N%u00eb vitin 1406, qyteti i Firenc%u00ebs pushtoi Piz%u00ebn, nj%u00eb tjet%u00ebr qend%u00ebr e prodhimeve tekstile. Piza sh%u00ebrbeu si dritarja n%u00eb det q%u00eb ndihmoi tregtin%u00eb fiorentine, duke e b%u00ebr%u00eb k%u00ebsisoj k%u00ebt%u00eb qytet edhe nj%u00eb fuqi detare. N%u00eb periudh%u00ebn e hershme t%u00eb Rilindjes, gjuha e saj (dialekti i Toskan%u00ebs dhe gjuha e Dantes) mori rolin e nj%u00eb gjuhe oborri, e p%u00ebrdorur nga nj%u00eb num%u00ebr gjithnj%u00eb e m%u00eb i madh italian%u00ebsh t%u00eb arsimuar. N%u00eb t%u00eb nj%u00ebjt%u00ebn koh%u00eb, e drejta romake dhe latinishtja mbet%u00ebn bazat e edukimit t%u00eb kishtar%u00ebve, jurist%u00ebve dhe noter%u00ebve fiorentin%u00eb, duke e mbajtur t%u00eb fuqish%u00ebm ndikimin e Kish%u00ebs n%u00eb Firence. Familja Medi%u00e7i (sundimtar%u00ebt e Firences) inkurajoi nj%u00eb l%u00ebvizje kulturore q%u00eb pati elemente t%u00eb r%u00ebnd%u00ebsishme shekullare. K%u00ebshtu, si traditat e krishtera, ashtu edhe ato shekullare, u p%u00ebrzien n%u00eb jet%u00ebn qytetare t%u00eb Firences.Lexim56